Waarom een psychose als vreemd wordt beschouwd

Een psychose is een psychiatrisch toestandsbeeld waarbij de patiënt het normale contact met de – door zijn omgeving ervaren – werkelijkheid geheel of gedeeltelijk kwijt is. Deze is een vrij algemene definitie die verschillende, afzonderlijk te onderscheiden ziektebeelden kan omvatten. Dit kan gaan van waanbeelden en hallucinaties tot extreme paranoia en zelfs schizofrenie.

Mensen die lijden aan een psychose – chronisch of episodisch – worden maar al te vaak beschouwd als vreemd. Het begrip ‘vreemd’ betekent zoveel als apart, afwijkend, buitengewoon of abnormaal. Belangrijk hierbij is dat dit begrip tijd- en plaatsgebonden is. Er is geen permanente eensgezindheid over wat als vreemd kan worden beschouwd waardoor er geen absoluut karakter aan het begrip kan worden toegekend. De menselijke perceptie varieert doorheen de tijd en is onderhevig aan diverse invloeden zoals cultuur en maatschappelijke normering. Toch zijn er een aantal studies die aanwijzingen verschaffen waarom de psychose maar al te vaak als vreemd wordt ervaren door zij die er getuige van zijn.

Jonathan S. Byrd (2003) heeft uitvoerig het bestaan van een sterke positieve correlatie tussen creativiteit en psychosen aangetoond. Wanneer we spreken over maatschappelijke perceptie kan men stellen dat mensen met artistieke gaven maar al te vaak worden geassocieerd met begrippen als vreemd en afwijkend, in die mate zelfs dat het grenst aan sociologisch cliché. Kunstenaars en artiesten beschikken vaak over het unieke talent om de conventionele patronen van hun tijd te doorbreken door innovatie en de uniekheid van hun visies. Het staat buiten twijfel dat creativiteit omwille van deze reden altijd zal leiden tot ideeën en visies die door de maatschappelijke consensus van het moment als vreemd zullen worden beschouwd. De woorden ‘creativiteit’ en ‘vreemd’ gaan vaak hand in hand. Verdere ondersteuning wordt gevonden in het werk van Kaufman en Baer (2002). Zij hebben aangetoond dat de meest creatieve dichters over de meeste symptomen van psychosen beschikken. Dit wil geenszins zeggen dat uitzonderlijk creatieve mensen altijd psychotisch zijn, of dat er enige causaliteit zou zijn tussen beide, maar het stelt wel een sterk verband.

Een andere verklaring is te vinden in het werk van Frauke Schultze-Lutter (2009), maar dan vanuit een andere invalshoek. Zij spreekt in haar onderzoek over zogenaamde ‘basic symptoms’ (BS), wat zoveel is als het geheel van de subjectieve ervaringen van de patiënt doorheen de verschillende fasen van de psychose. Deze ervaringen zijn in de eerste plaats subjectief-individueel, en zijn dus meestal enkel merkbaar voor de patiënt zelf. In sommige gevallen kunnen zij echter worden opgemerkt door buitenstaanders. In deze gevallen zal de patiënt bepaalde technieken ontwikkelen om te trachten deze ervaringen te verbergen. Shultze-Lutter spreekt hier over zogenaamde ‘self-initiated coping strategies’. Dit zijn manieren ontwikkelt door de patiënt zelf om de uiterlijke waarneembaarheid van de basic symptoms te gaan verminderen of verbergen. Dit kan gaan van eenvoudige ontwijkingstrategieën tot verregaande sociale terugtrekking. De patiënt doet dit vanuit een zeker zelfbewustzijn. Het is echter ironisch dat de technieken die de patiënt gebruikt om het sociaal oordeel van buitenstaanders te gaan vermijden de kansen op sociale veroordeling doen toenemen, precies omdat deze technieken als opvallend en vreemd worden beschouwd. Veelal zonder zich hiervan bewust te zijn zullen psychotische patiënten datgene gaan versterken wat ze trachten te vermijden. Er is bovendien nog een andere mogelijkheid waarbij de patiënt in zijn gedrag zal afwijken van de norm, namelijk wanneer zijn of haar copingstrategieën zijn uitgeput. Het is voor mensen die lijden aan een psychose vaak een zware opgave om consequent technieken aan te wenden om de uiterlijke waarneembaarheid van de psychotische kenmerken te doen afnemen of verbergen. In sommige gevallen geraken deze technieken daarom letterlijk uitgeput. Wanneer dit gebeurt valt de patiënt als het ware zonder verbergingsmechanismen waardoor de uiterlijke kenmerken van de psychose duidelijk waarneembaar zijn en de patiënt alsnog als vreemd of afwijkend zal worden beschouwd door de omgeving. In beide gevallen zullen de afwijkingen en deficieten van de psychose waarneembaar zijn, wat consequent leidt tot begrippen als ‘vreemd’ en ‘abnormaal’.

Hoewel het begrip ‘vreemd’ ons al snel brengt tot het rijk van het subjectieve, is enige objectiviteit niet uit te sluiten: de ziektetoestand van de psychose heeft een aantal inherente kenmerken die er voor zorgen dat – of de kans hierop alleszins aanzienlijk vergroten – het subject in bepaalde gevallen als vreemd, afwijkend of abnormaal zal worden beschouwd. De psychose, zonder af te doen aan de diversiteit die dit begrip omvat, is een uniek ziektebeeld met belangrijke maatschappelijke implicaties. Het mag duidelijk zijn dat deze aandoening, omwille van de aard en gevolgen ervan, de potentie heeft om te leiden tot stigmatisering en sociale uitsluiting. Dit betekent dat zij die er aan lijden op gepaste wijze moeten worden opgevangen en behandeld.

Auteur: Steven Joris

Referenties:

Byrd, J. S. (2003). Creative genius or psychotic? A look at the strong positive correlation between creativity and psychoses. Paper, Rochester Institute of Technology, November 2003.

Kaufman, J. C., & Baer, J. (2002). I bask in dreams of suicide: Mental illness, poetry, and women. Review of General Psychology, 6, 271-286.

Schultze-Lutter, F. (2009). Subjective symptoms of schizophrenia in research and the clinic: the basic symptom concept. Schizophrenia Bulletin, 35(1), 5-8.

Steven Joris

Steven Joris is klinisch psycholoog (erkenningsnummer 901118073), onderzoeker en hoofdredacteur van De Jonge Psycholoog. Steven is werkzaam binnen het Psychodiagnostisch Centrum (Thomas More Antwerpen) en werkt als psychodiagnosticus op zelfstandige basis. Daarnaast zetelt Steven in de Sectie Psychodiagnostiek van de Belgische Federatie van Psychologen en is voorzitter van de Divisie Psychodiagnostiek binnen de Vlaamse Vereniging van Klinisch Psychologen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *